1. Na czym polega problem nierówności wyborczej w Polsce?
Zgodnie z art. 96 ust. 2 Konstytucji RP wybory do Sejmu są równe. Zasada równości ma dwa wymiary: formalny (każdy obywatel ma jeden głos) oraz materialny (każdy oddany głos powinien mieć zbliżoną siłę przeliczeniową na mandaty parlamentarne).
Aby zrealizować tę zasadę, w Kodeksie wyborczym wprowadzono pojęcie jednolitej normy przedstawicielskiej (art. 202 § 2). Oblicza się ją, dzieląc oficjalną liczbę ludności Polski przez 460 posłów. Dla przykładu, w 2022 r. norma ta wynosiła dokładnie 78 424 mieszkańców na mandat.
Tymczasem załącznik nr 1 do Kodeksu wyborczego, który sztywno przypisuje liczbę posłów do 41 okręgów (od 7 w Częstochowie do 20 w Warszawie), nie był aktualizowany od 2011 roku. Przez kilkanaście lat polskie społeczeństwo podlegało jednak gigantycznym ruchom migracyjnym.
Aglomeracje i strefy podmiejskie (niedoreprezentowane)
W okręgu podwarszawskim (nr 20) na jednego posła przypada już ponad 93 tys. mieszkańców. Tłum wyborców w strefach podmiejskich i metropoliach wybiera zbyt małą reprezentację, przez co ich głos ważył w Sejmie znacznie mniej.
Wyludniająca się prowincja (nadreprezentowana)
W regionach takich jak Wałbrzych, Legnica, Koszalin czy Chełm na jednego posła przypada niespełna 68–71 tys. mieszkańców. Mimo odpływu tysięcy osób, liczba posłów pozostawała tam zamrożona.
2. Metryka danych i kalendarium wniosków PKW
Państwowa Komisja Wyborcza, wypełniając dyspozycję art. 203 Kodeksu wyborczego, wielokrotnie oficjalnie składała wnioski o korektę mandatów. Sejm – niezależnie od rządzącej większości – przez lata unikał nowelizacji załącznika z obawy przed utratą mandatów przez posłów z tracących regionów.
Pierwszy wniosek PKW po wejściu Kodeksu
PKW wnioskowała o korektę w 8 okręgach. Sejm VII kadencji nie podjął prac legislacyjnych.
Drugie ostrzeżenie PKW przed wyborami 2019
Konieczność zmian objęła już 9 okręgów. Wniosek ponownie został zignorowany.
Oficjalny wniosek Przewodniczącego PKW (Znak: ZPOW.501.12.2022)
Przewodniczący PKW sędzia Sylwester Marciniak przedłożył Marszałek Sejmu kompleksowe wyliczenie oparte na danych o liczbie mieszkańców na dzień 30 września 2022 r. (36 075 220 mieszkańców w rejestrach). Wykazało ono bezwzględną konieczność przesunięcia 11 mandatów w 21 okręgach. Wybory 2023 r. przeprowadzono jednak wbrew tym wnioskom.
Centralny Rejestr Wyborców (CRW) i próba odpolitycznienia
Po uruchomieniu zintegrowanego Centralnego Rejestru Wyborców (CRW) dysproporcja wzrosła do 13 mandatów w 23 okręgach (obwarzanek warszawski urósł do zapotrzebowania na aż +3 mandaty, Wrocław na +2). Sejm uchwalił ustawę przekazującą kompetencję corocznej publikacji mandatów PKW w drodze obwieszczeń (do 30 listopada), co napotkało jednak na spór polityczny i weto prezydenckie.
3. Wykaz 41 okręgów: Kto zyskuje, a kto traci mandaty?
Wybierz wariant kalkulacji i filtruj okręgi według kierunku zmiany.
| Nr | Siedziba okręgu | Obecnie | Po korekcie | Zmiana | Podłoże demograficzne |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Legnica | 12 | 11 | -1 | Depopulacja subregionu miedziowego i ujemne saldo migracji. |
| 2 | Wałbrzych | 8 | 7 | -1 | Znaczący spadek liczby mieszkańców dawnego okręgu sudeckiego. |
| 3 | Wrocław | 14 | 15 | +1 | Szybki rozwój aglomeracji wrocławskiej i napływ nowych mieszkańców. |
| 4 | Bydgoszcz | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 5 | Toruń | 13 | 12 | -1 | Spadek liczby mieszkańców w subregionie toruńsko-włocławskim. |
| 6 | Lublin | 15 | 14 | -1 | Odpływ ludności z obszarów pozametropolitalnych Lubelszczyzny. |
| 7 | Chełm | 12 | 11 | -1 | Głęboki ubytek demograficzny we wschodniej części województwa. |
| 8 | Zielona Góra | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 9 | Łódź | 10 | 9 | -1 | Długofalowa depopulacja Łodzi w stosunku do wskaźników ogólnokrajowych. |
| 10 | Piotrków Trybunalski | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 11 | Sieradz | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 12 | Kraków (Chrzanów) | 8 | 8 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 13 | Kraków | 14 | 15 | +1 | Wzrost ludności Krakowa i przyległych gmin podmiejskich. |
| 14 | Nowy Sącz | 10 | 10 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 15 | Tarnów | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 16 | Płock | 10 | 10 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 17 | Radom | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 18 | Siedlce | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 19 | Warszawa | 20 | 21 | +1 | Warszawa jest największym beneficjentem migracji wewnętrznej i zagranicznej. |
| 20 | Warszawa (Okolice W-Wy) | 12 | 14 | +2 | Tzw. obwarzanek warszawski – najszybciej zaludniający się obszar w Polsce. |
| 21 | Opole | 12 | 12 | 0 | Trwały ubytek demograficzny i emigracja zarobkowa na Opolszczyźnie. |
| 22 | Krosno | 11 | 11 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 23 | Rzeszów | 15 | 16 | +1 | Dynamiczny rozwój strefy metropolitalnej Rzeszowa i Podkarpacia. |
| 24 | Białystok | 14 | 14 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 25 | Gdańsk | 12 | 13 | +1 | Napływ mieszkańców do aglomeracji Trójmiasta (Gdańsk i okolice). |
| 26 | Słupsk | 14 | 15 | +1 | Rozwój pasa nadmorskiego Trójmiasta i powiatów wejherowskiego/kartuskiego. |
| 27 | Bielsko-Biała | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 28 | Częstochowa | 7 | 7 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 29 | Katowice (Gliwice) | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 30 | Bielsko-Biała (Rybnik) | 9 | 9 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 31 | Katowice | 12 | 11 | -1 | Zmiany strukturalne ludności w centralnej części konurbacji śląskiej. |
| 32 | Katowice (Sosnowiec) | 9 | 8 | -1 | Spadek liczby mieszkańców w Zagłębiu Dąbrowskim. |
| 33 | Kielce | 16 | 15 | -1 | Ujemny przyrost naturalny i odpływ młodych z woj. świętokrzyskiego. |
| 34 | Elbląg | 8 | 7 | -1 | Wyludnianie się subregionu elbląskiego i południowej Warmii. |
| 35 | Olsztyn | 10 | 10 | 0 | Depopulacja północno-wschodnich powiatów woj. warmińsko-mazurskiego. |
| 36 | Kalisz | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
| 37 | Konin | 9 | 10 | +1 | Relatywny wzrost udziału wyborców we wschodniej Wielkopolsce. |
| 38 | Piła | 9 | 10 | +1 | Korekta reprezentacji w subregionie pilskim. |
| 39 | Poznań | 10 | 11 | +1 | Dynamiczny wzrost aglomeracji poznańskiej. |
| 40 | Koszalin | 8 | 7 | -1 | Spadek liczby ludności na Pomorzu Środkowym (subregion koszaliński). |
| 41 | Szczecin | 12 | 12 | 0 | Liczba ludności w granicach jednolitej normy przedstawicielskiej. |
4. Wpływ polityczny: Jak metoda D'Hondta przelicza te głosy?
Przesunięcie mandatów w wyborach proporcjonalnych metodą D'Hondta nie jest neutralne politycznie. Wynika to z geografii poparcia partii politycznych w Polsce:
- Aglomeracje miejskie i obwarzanki podmiejskie cechują się znacznie wyższym poparciem dla formacji centrowo-liberalnych i lewicowych (Koalicja Obywatelska, Nowa Lewica, Polska 2050, Razem). Zwiększenie liczby mandatów w Warszawie, pod Warszawą, we Wrocławiu czy Poznaniu oznacza, że te ugrupowania zdobywają tam kolejne, dodatkowe miejsca w parlamencie.
- Regiony tracące mandaty (prowincja, ściana wschodnia, Śląsk i Zagłębie) to tradycyjne obszary wyższego poparcia dla Prawa i Sprawiedliwości oraz Konfederacji. W mniejszym okręgu rośnie naturalny próg wejścia, a ostatni mandat, który wcześniej przypadał największej partii w regionie, po prostu znika.
W symulacjach SejmSim przy obecnych średnich sondażowych wdrożenie korekty PKW skutkuje przesunięciem od 3 do 5 mandatów od bloku prawicy w stronę koalicji rządowej (Koalicji 15X). W sytuacji, gdy o większości 231 mandatów decydują pojedyncze głosy posłów, taka korekta może bezpośrednio przesądzić o tym, kto utworzy rząd po wyborach 2027 roku.
Sprawdź wpływ korekty w symulatorze SejmSim
Włącz jednym kliknięciem przełącznik korekty demograficznej na mapie 41 okręgów i zobacz, jak zmienią się mandaty partii i koalicji przy Twoich własnych ustawieniach poparcia.